Ledled y Gymru ôl-ganoloesol a’r Gymru fodern ceir tystiolaeth o fasnachu – o siop y pentref neu’r parc manwerthu i’r porthladdoedd a’r harbwrs sy’n allforio cynhyrchion o Gymru, fel glo, haearn a dur, i bob rhan o’r byd. O edrych ymhellach yn ôl drwy’r oesoedd, fe welwn ni drefi a marchnadoedd cynlluniedig cyfnod y Rhufeiniaid a’r Oesoedd Canol neu, yn bwysicach efallai, y defnydd cyntaf o arian bath. Yn yr erthygl hon fe astudir tarddiad a datblygiad masnach yn y cyfnod cynhanesyddol, ac mae manylion llawer math o safle a heneb sy’n ymwneud â thema masnachu i’w gweld ar Coflein ac yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru.
Y Fasnach Neolithig mewn Bwyeill
Yn sgil dyfodiad amaethu a ffordd fwy sefydlog o fyw yn ystod y cyfnod Neolithig (4500-2500 CC) y gwelir y dystiolaeth go-iawn gyntaf o fasnachu yn y cofnod archaeolegol. Yr enghraifft bennaf yw’r fasnach mewn bwyeill. Gan fod y fwyell yn arf hynod bwysig wrth i’r ffermwyr cynnar glirio coedwigoedd a dechrau diwyllio’r tir, mae pen llathredig y fwyell garreg yn un o’r arteffactau sy’n diffinio’r cyfnod. Drwy ddadansoddi’r garreg yn betrolegol, mae modd weithiau ddod o hyd i’w tharddle a hyd yn oed i’r chwareli lle câi’r offer eu gwneud. Drwy wneud hynny, mae modd mapio’u dosbarthiad.
Un o’r ffatrïoedd bwyeill mwyaf sy’n hysbys yng Nghymru yw Graig Lwyd ger Penmaen-mawr. Yma, manteisiwyd ar y brigiadau o graig igneaidd raenus, a châi’r bwyeill a grëwyd ohoni, yn ogystal â chael eu dosbarthu’n helaeth yn y farchnad leol, eu dosbarthu cyn belled â’r Peak District, Sir Efrog a Chanolbarth Lloegr.
Ceir safle ffatri fwyeill arall o bwys ar Fynydd y Rhiw ar ben gorllewinol Llŷn. Pan fu’r Comisiwn Brenhinol wrthi’n gwneud gwaith cloddio ar gyfres o bantiau yno am y tro cyntaf ym 1958, cafwyd hyd i gyfres o byllau chwarel a ddilynai’r haen o graig. Cawsai’r pantiau eu creu drwy ôl-lenwi’r pyllau, a chawsai cyfres o aelwydydd agored eu gosod ynddynt. Awgrymai hynny iddynt gynnig cysgod dros dro i’r gweithwyr yn ddiweddarach. Mae prosiect ymchwil newydd wedi cychwyn ar y mynydd o dan arweiniad Amgueddfa Cymru a gwneir y gwaith arolygu gan y Comisiwn Brenhinol.