Treftadaeth Cymru

Yr Oesoedd Canol

Gan i’r pedair canrif a hanner rhwng dechrau goresgyniad yr Eingl-Normaniaid yn ne-ddwyrain Cymru ym 1070 ac uno Cymru â Lloegr ym 1536 adael toreth o adeiladau a safleoedd archaeolegol ar eu hôl, mae modd i ni amgyffred bywyd pobl yr Oesoedd Canol yn well nag y gallwn ei wneud yn achos pobl o unrhyw oes gynharach. Canlyniad hynny yw bod haneswyr yn ail-greu cymdeithas – neu, yn hytrach, amryw o gymdeithasau – cymhleth a diddorol: yn werin bobl a thrigolion trefi, yn drigolion y bryniau a chymunedau’r dyffrynnoedd a’r arfordir, yn frodorion a mewnfudwyr, rhai ohonynt yn gyfoethog ac eraill yn llwm iawn eu byd, rhai â’u henwau’n hysbys i ni ond y mwyafrif yn gwbl ddi-sôn-amdanynt. Ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, rhyw 300,000 o bobl a drigai yng Nghymru. Er bod hynny, efallai, yn ddwbl y nifer oedd yno ym 1070, go brin ei bod yn cyfateb i faint dinas Caerdydd yn 2008. Fel mewn rhannau eraill o orllewin Ewrop, yr oedd y boblogaeth wedi tyfu’n gyson am ddwy ganrif a rhagor, ond rhwng 1310 a 1370 daeth newyn, clefydau a phla na phrofwyd mohono o’r blaen i ladd o leiaf draean o’r boblogaeth. Ni chyrhaeddwyd lefel poblogaeth 1300 eto tan yr unfed ganrif ar bymtheg.

  • Castell Dinas Bran, a 13th Century stone castle is set within and earlier earthworks probably originating in the Iron age, but having been remodelled across several periods.  (Llun: AP_2006_0943/NPRN:165276)
  • The sites of 25 buildings have been identified at Runston in Monmouthshire, a settlement which flourished during the medieval period, and which is now deserted. (Llun:DI2005_0459/ NPRN:15511)
  • Mead Farm strip field system has fields of varying sizes, located near Jameston, Pembrokeshire (Llun: DI2006_0365/ NPRN:308951)

Cafodd y newidiadau hynny effaith sylweddol ar y gymdeithas yng Nghymru – ar fyd amaeth ac ar ddefnyddio’r dirwedd, ar nifer a maint y trefi ac ar dwf neu ddirywiad cymunedau lleol. Yn y cyfamser, fe effeithiwyd yn barhaol ar Gymru gan ddatblygiadau ym myd gwleidyddiaeth, rhyfel a llywodraeth Prydain drwy i’r rheiny greu patrwm cymhleth o arglwyddiaethau a siroedd a weinyddid o’r llysoedd, y cestyll a’r tai y gwelwn eu gweddillion yma a thraw. Cymdeithas gwbl Gristnogol, hefyd, oedd cymdeithas yr Oesoedd Canol ac fe welwyd cyfnodau o frwdfrydedd crefyddol dwys. Y brwdfrydedd hwnnw ac ymroddiad ysbrydol a ysgogodd llawer o’r adeiladu, y cerflunio a’r peintio mewn eglwys a mynachlog, ac mae llawer enghraifft ohonynt (fel abaty Tyndyrn a bedyddfaen eglwys Cenarth) yn cyfoethogi’n diwylliant ni hyd heddiw. Diflannu bron yn llwyr fu hanes y nifer fach o Iddewon a ymgartrefodd yn nhrefi Cymru yn sgil y goncwest Normanaidd gan i Edward I eu halltudio o Gymru a Lloegr ym 1290.

  • Tintern Abbey, founded in 1131, was the first Cistercian house in Wales. The building was completed c1320. (Llun:DI2008_0287 / NPRN:359)
  • Font at St Llawddog's Church, Cenarth The heads are at four equal distances, enclosed within a serpentine moulding; in one of the divisions there is a pair of heads, making five in all around the font. (Llun:DI2006_0222/ NPRN:309895)
  • Cae Llys, Rhosyr. The site of a thirteenth century llys, a court of the princes of Gwynedd. (Llun:AP_2005_0151/ NPRN306904)

Er bod i brofiadau’r Cymry lawer yn gyffredin â phrofiad trigolion gwledydd eraill Prydain a gorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol, perthynai iddynt arbenigrwydd cymdeithasol a diwylliannol amlwg. Ar lawer ystyr, cymdeithas filitaraidd a threisgar oedd cymdeithas yr Oesoedd Canol, ac oherwydd bod clytwaith o deyrnasoedd yng Nghymru – a rhaid cofio i rai ohonynt (megis Powys a Gwynedd) wrthsefyll ymosodiadau’r Eingl-Normaniaid am ddwy ganrif – fe achosodd yr ymrafael rhwng y tywysogion ansefydlogrwydd gwleidyddol. Yr un pryd, creodd y twf yn y boblogaeth ac mewn symudedd cymdeithasol densiynau a gwrthdrawiadau eraill. Symudodd grwpiau o Saeson, Normaniaid, Llydawyr a Ffleminiaid i Gymru wedi i Wilym Goncwerwr oresgyn de-ddwyrain Lloegr ym 1066; teithiodd Gwilym ei hun cyn belled â Thyddewi ym 1081. Parhau dros y canrifoedd wnaeth yr ymfudo hwnnw a phrin, wrth gwrs, yw’r cyfnodau yn hanes modern Cymru sydd heb weld tonnau o fewnfudwyr yn ymgartrefu yma. O 1070 tan 1282, brwydrodd arglwyddi a brenhinoedd o Loegr a Ffrainc, a’u disgynyddion, yn erbyn arglwyddi’r Cymry. Daeth y mewnfudwyr â newidiadau a dylanwadau yn eu sgil gan effeithio ar bob agwedd ar drefn y gymdeithas yng Nghymru drwy godi cestyll, ysgogi bywyd trefol ac, yn raddol, ffurfio cyfundrefn o blwyfi eglwysig. Mae ôl gorffennol canoloesol Cymru o’n cwmpas ni i gyd.

  • Raglan Castle: a palatial castle, believed to occupy the site of an earlier earthwork castle or manor house. (Llun: DI2005_0479/NPRN: 93387)
  • Hodgeston Church is an important medieval free chape which includes an important 14th century chancel. (Llun:DI2007_0630/ NPRN:403981)
  • Harlech Castle is one of fourteen castles built for Edward I in or on the north Wales borders in the last quarter of the thirteenth century. The castle played a prominent part in the rebellion of Owain Glyndwr who captured it in 1404 only to see the English re-take it in 1409. (Llun: CD2003_649_027/NPRN 93729)

Cafodd y mewnfudo effaith gymdeithasol barhaol. Priododd llawer o’r mewnfudwyr â’r trigolion brodorol ac ymgartrefu ochr yn ochr â hwy, ac ar ôl 1170 fe ymfudodd rhai o aelodau’r teuluoedd hynny draw i Iwerddon. I’r cyfeiriad arall yr aeth rhai o’r Cymry o’r bröydd a ffiniai â Lloegr (arglwyddiaethau’r Mers), sef i ganolbarth a gorllewin Lloegr. Ar diroedd isel a dyffrynnoedd eang dwyrain Cymru, ac ar hyd arfordir y de a’r gogledd, fe greodd y prosesau hynny gymunedau a siaradai ddwy neu dair iaith a datblygu diwylliant cosmopolitaidd arbennig er gwaetha’r holl densiynau a grëwyd yn sgil y gwladychu gan Saeson a Ffrancwyr. Yng Ngwynedd y daliodd yr ymwybyddiaeth o Gymreictod ei thir gadarnaf am mai’r rhanbarth hwnnw oedd yr olaf i deimlo holl effaith y dylanwadau diwylliannol hyn.